Qua cơn Bỉ cực đến hồi Thái lai là câu cửa miệng mà bao nhiêu người Việt thường hay nói với nhau mỗi khi gặp hoàn cảnh khó khăn, để hiểu rõ hơn về câu nói này, hãy cùng tôi phân tích nó.
Sao lại Bỉ và Thái?
Hầu như ai lớn lên trong đời đều có một lần nghe đến câu “Qua cơn Bỉ cực đến hồi Thái lai”. Tuy nhiên để hiểu rõ nó một cách tường tận thì cũng không có quá nhiều người. Với vốn sở học ít ỏi, bĩ nhân cũng chỉ muốn góp vui vài con chữ mà thôi, không hi vọng dùng nó để hiểu sai hiểu lệch.
Trong câu trên chứa hai quẻ trong Kinh Dịch là Bỉ và Thái.
Tên đầy đủ của Bỉ là Thiên Địa Bỉ. Ngoại quái có 3 hào dương, tượng trưng cho trời là thiên, nội quái có 3 hào âm tượng trưng cho đất là địa. Nhìn vào tượng quẻ, ngoại quái là dương nên có tính hướng lên, nội quái toàn là âm nên hướng xuống. Trong vạn vật vào những lúc mà âm dương không gặp nhau đó là lúc không có sự giao hòa, chia lìa nên tiền nhân gọi nó là Bỉ.
Ở một phạm trù khác âm tượng trưng cho tiểu nhân hay bọn hắc ám, dương tượng trưng cho quân tử hay người chính trực. Tượng của quẻ có tiểu nhân đang ở nội quái (chiếm toàn bộ trong nhà) và quân tử đang ở ngoại quái (đang ở bên ngoài). Lúc này các hào âm đang có xu hướng tiến lên và đẩy quân tử đi xa đến lúc không còn làm chủ thời thế nữa. Vì thế thời này được gọi là Bỉ.
Còn Thái, tên đầy đủ của quẻ này là Địa Thiên Thái. Tượng của quẻ ở trên là 3 hào âm, tượng trưng cho đất là địa, 3 hào dưới là dương tượng trưng cho trời là thiên. Ngược lại với Bỉ, thời Thái là lúc âm dương giao hòa nên mọi thứ tốt đẹp. Lúc này quân tử đang làm chủ nội quái và có xu hướng đẩy tiểu nhân ra xa nên là lúc xã hội bước vào thời thịnh trị.
Hết Bỉ đến Thái
Phản phục là qui luât muôn đời của tạo hóa. Thời Bỉ tiểu nhân thắng thế nhưng sự phát triển đến giới hạn thì quân tử sẽ dần quay lại, dần thắng tiểu nhân. Bỉ cực Thái lai. Điều này diễn giải rằng nếu xã hội thời Bỉ thì sẽ đến lúc Thái và ngược lại.
Hãy nhìn vào sự phát triển của tự nhiên:
- Xuân – Hạ – Thu – Đông
- Ngày – Đêm
- Sinh – Thành – Hoại – Diệt
Hay câu nói của ông bà: Không ai giàu ba họ không ai khó ba đời.
Vì thế, thấy Bỉ đừng lo mà thấy Thái đừng vội kiêu.
Chúng ta nên ứng xử vào thời Bỉ và Thái thế nào?
Trong Kinh Dịch để mô tả tổng quát về một quẻ sẽ có 2 thành phần:
- Thoán từ
- Đại tượng truyện
Theo như hiểu biết của bỉ nhân, Thoán từ là của Văn Vương. Với Thoán từ ông đưa ra mô tả của tình trạng trong quẻ đó. Ví dụ với Thái thoán từ nói rằng: Tiểu vãng đại lai, cát, hanh. Ý nghĩa của lời thoán này là vào thời Thái tiểu nhân vãng và bậc đại nhân (quân tử) đến. Như vậy là tốt đẹp. Còn trong thoán từ của Bỉ: Bỉ chi phỉ nhân, bất lợi quân tử trinh, đại vãng tiểu lai. Ý nghĩa là thời Bỉ toàn bọn trộm cướp (phỉ nhân) nên không có lợi cho người quân tử. Vào thời này các bậc quân tử vãng để nhường chỗ lại cho tiểu nhân.
Qua hai câu thoán của Bỉ và Thái ở trên, ta thấy rõ thời Thái có lợi cho quân tử, thời Bỉ lại bất lợi cho quân tử.
Với Đại tượng truyện của Ngài Khổng Tử, ông lại đưa ra một giải pháp cho một thời. Trong thời Bỉ, thời mà Quân tử bất lợi nên quân tử phải dấu bớt cái đức của mình đi, đừng xem những gì tốt đẹp vô tình “rơi” trúng đầu mình là bổng lộc. Nếu làm được vậy thì may ra được yên thân: “Quân tử dĩ kiệm đức tị nạn bất khả vinh dĩ lộc”.
Còn thời Thái thì sao? Thái là lúc xã hội thịnh trị, mọi nền nếp đã được sắp đặt. Lúc này người quân tử chỉ cần quan sát và làm theo đúng thiên đạo sẽ được thành quả xứng đáng: “Hậu dĩ tài thành thiên địa chi đạo, phụ tướng thiên địa chi nghi, dĩ tả hữu dân”.
Sự đối đãi của Bĩ – Thái
Về lý là thế. Nhưng mấy ai nghĩ rằng mình là tiểu nhân còn người kia là quân tử. Chỉ cần thay đổi góc nhìn thì mọi chuyện thay đổi ngay.
Bỉ và Thái đều có sự cân bằng về âm dương và trật tự. Khi đảo chiều ngoại quái và nội quái sẽ thấy Bỉ thành Thái và ngược lại.
Theo Kinh Dịch, quan trọng nhất là chữ thời. Vì thế làm người phải quan sát vạn vật để nhìn sự biến động của thời cuộc từ đó có những ứng biến cho đúng.
“Quan kỳ sở cảm sở dĩ kiến thiên địa chi tâm”
Hãy quan sát rõ ràng mọi sự biến động để biết được cái tâm của vũ trụ, sự biến động thế nào mà có phản ứng phù hợp. Bạn cho rằng mình là quân tử nhưng người khác cũng cho rằng họ mới là quân tử.
Đừng ngây ngô mà tự lấy đá ghè chân mình.
